ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’la ticaret yapan ülkelere yönelik açıkladığı yüzde 25’lik ek gümrük vergisi kararı, Türkiye açısından ciddi ekonomik riskleri beraberinde getiriyor. Karar, Türkiye’nin hem enerji ağırlıklı İran ticaretini hem de ihracatının yaklaşık yüzde 6’sını oluşturan ABD pazarını aynı anda baskı altına sokabilecek nitelikte görülüyor.
Trump, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada İran’la “iş yapan” ülkelere ABD ile gerçekleştirdikleri tüm ticarette yüzde 25 ek gümrük vergisi uygulanacağını ve kararın derhal yürürlüğe gireceğini duyurdu. Ancak Beyaz Saray, uygulamanın kapsamına ve “İran’la iş yapmanın” hangi işlemleri kapsadığına ilişkin ayrıntı paylaşmadı.
Türkiye Ekonomisi İçin İkinci Yaptırım Şoku Olabilir
DW Türkçe’ye konuşan Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı (TEPAV) Merkez Direktörü Prof. Dr. Hakkı Hakan Yılmaz, kararın 2018’deki ABD yaptırımlarının ardından Türkiye ekonomisini ikinci kez doğrudan etkileme potansiyeli taşıdığına dikkat çekti.
Yılmaz’a göre Türkiye ile İran arasındaki dış ticaret hacmi son beş yıl ortalamasında 5,7 milyar dolar seviyesinde. ABD yaptırımları öncesinde 10 milyar doların üzerinde olan bu hacim, yaptırımlar sonrası 5,4 milyar dolar seviyelerine kadar geriledi. Son üç yılda ise ithalattaki yavaşlama nedeniyle Türkiye, İran’a karşı yaklaşık 800 milyon dolarlık dış ticaret fazlası vermeye başladı.
ABD Pazarı Daha Büyük Risk Alanı
Türkiye-ABD ticaretinde ise riskin boyutu daha geniş. Yılmaz, 2025 sonunda Türkiye’nin ABD’ye ihracatının yaklaşık 16,5 milyar dolar, ABD’den ithalatının ise 17,2 milyar dolar seviyesinde gerçekleşmesini beklediklerini ifade ediyor.
Bu tabloya göre Türkiye, toplam ihracatının yaklaşık yüzde 6’sı ABD’ye, yüzde 1,1’i İran’a yönelik olmak üzere, olası bir gümrük artışıyla önemli bir maliyet baskısıyla karşı karşıya kalabilir.
“Gümrük Tarifeleri Siyasi Bir Araç”
İktisatçı Prof. Dr. Sinan Alçın ise Trump’ın gümrük tarifelerini yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda siyasi bir baskı aracı olarak kullandığını vurguluyor. Alçın, Trump’ın ikinci başkanlık döneminde açıkladığı ek tarifelerde sık sık geri adım ve yeni hamleler yaptığını hatırlatarak, İran kararının da bu çizginin devamı olduğunu söylüyor.
Alçın’a göre Çin, Türkiye ve Hindistan gibi İran’la ticaret yapan ülkeleri hedef alabilecek bu adımın arka planında ekonomik çıkarlardan ziyade İran’a yönelik siyasi baskı bulunuyor. Uygulamanın kalıcılığının, İran’daki gelişmelere bağlı olabileceği de değerlendiriliyor.
Risk Nerede Yoğunlaşıyor?
Trump’ın açıklamasında doğrudan Türkiye’nin adı geçmese de, İran’la ticaret yapan ülkelerin ABD ile ticaretlerinde ek vergiye tabi tutulabileceği ifadesi, Türkiye’nin özellikle ABD’ye ihracatında rekabet gücünü zayıflatabilecek bir risk yaratıyor.
Sektörel açıdan bakıldığında Türkiye’nin İran’a ihracatında ilk sırada makine, makine aksamı ve yedek parçalar yer alıyor. Bu kalemler toplam ihracatın yüzde 25-30’unu oluşturuyor. Plastikler ve kimyasal ürünler yüzde 20-25, tarımsal ürünler ise yüzde 10-12 paya sahip.
Yılmaz, özellikle organize sanayi bölgelerinde faaliyet gösteren küçük ve orta ölçekli işletmelerin bu gelişmelerden daha fazla etkilenebileceğine dikkat çekiyor.
Enerji Tedariki de Risk Altında
Türkiye’nin İran’dan ithalatının önemli bir bölümünü enerji oluşturuyor. Yılmaz’a göre İran’dan yapılan ithalatın yüzde 60’tan fazlası doğal gaz, yaklaşık yüzde 20’si metal ürünlerinden oluşuyor. Türkiye’nin yıllık doğal gaz tüketiminin yaklaşık 8 milyar metreküplük kısmının İran’dan karşılandığını hatırlatan Yılmaz, olası bir tedarik aksamasının enerji maliyetlerini artırabileceğini belirtiyor.
Belirsizlik Sürüyor
Uzmanlara göre kararın en kritik noktası, “İran’la iş yapmak” tanımının nasıl yapılacağı. Mal ticareti, finansal işlemler, üçüncü ülkeler üzerinden dolaylı ticaret veya enerji ödemelerinin kapsama girip girmeyeceği belirsizliğini koruyor. Beyaz Saray’ın uygulamaya dair teknik ayrıntıları açıklamaması ise piyasalardaki belirsizliği artırıyor.
