1930’lu yılların başında Yalova’da yürütülen dil çalışmalarından 1935 tarihli “Yalova’da kurduğunuz” telgrafına uzanan kayıtlar, Yalova’nın Atatürk’ün dil çalışmalarındaki özel yerini ortaya koyuyor.
Türk Dil Kurumunun 94. kuruluş yıl dönümünde Yalova Türk Dil Bayramı Düzenleme Kurulu, kurumun kuruluş süreciyle Yalova arasındaki bağı gösteren tarihî bir basın kaydını kamuoyuyla paylaştı.
Son Posta Gazetesinin 13 Temmuz 1935 tarihli ve Anadolu gazetesinin 14 Temmuz 1935 tarihli sayısında yayımlanan haberde, dönemin Türk Dili Araştırma Kurumu Genel Sekreteri İbrahim Necmi Dilmen’in Yalova’da bulunan Atatürk’e gönderdiği telgrafa yer veriliyor. Telgrafta, Atatürk’e seslenilirken “üç yıl önce bugün Yalova’da kurduğunuz” sözü kullanılıyor. Aynı haber dönemin başka gazetelerinde de benzer biçimde yayımlanıyor. Haberde ayrıca Atatürk’ün kurumun üç yıllık çalışmalarını öven ve çalışanlarını kutlayan karşılığı da bulunuyor.
Yalova’nın Türk dili çalışmalarındaki yeri ise bu haberden ve kurumun 1932’deki kuruluşundan daha eskiye uzanıyor. Ruşen Eşref Ünaydın’ın anılarına göre Atatürk, 1930 yazında Yalova’da bulunduğu sırada, Leon Cahun’ün Türk dilinin eskiliğiyle ilgili bir konuşmasının Türkçeye çevrilmesini istedi. Ruşen Eşref bu çeviriyi Yalova’da tamamlayarak Atatürk’e sundu. Kısa süre içinde yayımlanan çalışma, daha sonra Türk Tarihinin Ana Hatları adlı eserin başlangıç bölümüne de alındı. Aynı günlerde Yalova’daki akşam toplantılarında tarih ve dil üzerine yazılar okunuyor, kelimelerin kökenleri konuşuluyor ve farklı görüşler tartışılıyordu. Bu kayıtlar, Türk Dili Tetkik Cemiyeti henüz kurulmadan iki yıl önce Yalova’nın tarih ve dil çalışmalarının yürütüldüğü önemli bir çalışma yeri olduğunu gösteriyor.
O zamanki adıyla Türk Dili Tetkik Cemiyetinin kuruluşunun ardından Atatürk Yalova’ya geldi. Cemiyetin genel sekreteri Ruşen Eşref’in anlatımına göre burada eski ve yeni sözlükleri inceleyerek Türkçe karşılıklar üzerinde çalıştı, dil bilimi eserlerini okudu ve çevresindekilerle dil konularını görüştü. Birinci Türk Dili Kurultayı’nın eylül ayında toplanması yönündeki buyruğunu da Yalova’da verdi. Böylece Yalova, kurumun kuruluşundan önceki düşünsel hazırlıkların yanı sıra sonraki çalışmaların yönünün belirlenmesinde ve ilk Dil Kurultayı’nın hazırlanmasında da önemli bir yer edindi.
Bu bilgilerle birlikte ele alındığında, İbrahim Necmi Dilmen’in 1935’te kullandığı “Yalova’da kurduğunuz” sözü daha da anlam kazanıyor. Bu ifade, yıllar sonra ortaya atılmış yerel bir yorum değil; kuruluşun üzerinden yalnızca üç yıl geçmişken kurumun genel sekreteri tarafından kullanılmış ve basınına yansımıştır.
26 Eylül 1932’de Dolmabahçe Sarayı’nda toplanan Birinci Türk Dili Kurultayı’nın açılış günü olan 26 Eylül’ün her yıl “Dil Bayramı” olarak kutlanması, Yalova’da aynı tarihte düzenlenen Türk Dil Bayramı etkinlikleriyle kentin Atatürk döneminden gelen tarihî birikimiyle buluşmaktadır.
Cumhuriyet’in 100. yılında Yalova’daki sivil toplum kuruluşlarının ortak iradesiyle başlatılan Yalova Türk Dil Bayramı, 2026 yılında dördüncü kez düzenlenecek. Yalova Türk Dil Bayramı Düzenleme Kurulu, bu çalışmalarla Atatürk’ün dil ve kültür çalışmalarında Yalova’nın taşıdığı önemi daha görünür kılmayı, bu tarihî birikimi ulusal ve uluslararası çevrelere tanıtmayı amaçlıyor.
Kutlamalarla güzel, doğru ve etkili Türkçe konusunda toplumsal bilincin güçlendirilmesi; Yalova’nın kent kimliğine ve kültürel birikimine sahip çıkılması; gençlerin Türkçeyi bilinçli kullanma becerilerinin geliştirilmesi ve kentin kültür turizmine katkı sağlanması hedefleniyor. Önümüzdeki yıllarda kutlama programının birkaç güne yayılması, uluslararası katılımlı çalıştaylarla genişletilmesi ve gençlere yönelik söyleşi, eğitim ve çalışma toplantılarının artırılması düşünülüyor.
26 Eylül’de kutlanan Yalova Türk Dil Bayramı etkinlikleri, bu yönüyle yalnızca bir yıldönümü kutlaması değil; Atatürk’ün Yalova’da yürüttüğü dil çalışmalarını araştıran, kentin bu alandaki tarihî yerini görünür kılan ve gelecek kuşaklara aktarmayı amaçlayan kalıcı bir kültür çalışmasıdır.
Yalova Türk Dil Bayramı Düzenleme Kurulu; Yalova Üniversitesi Türkçe Öğretimi Uygulama ve Araştırma Merkezi (YTÖMER), Türk Ocakları Derneği Yalova Şubesi, Türkçenin Diriliş Hareketi Derneği, Yalova Balkan Göçmenleri Eğitim, Kültür ve Dayanışma Derneği (BAL-GÖÇ), Uluslararası Kadın Farkındalık ve Toplumsal Gelişim Derneği (KATFA-DER), Yalova Kırım Türkleri Yardımlaşma ve Dayanışma Derneği ile Azerbaycan ile Kardeşlik Derneğinin (AZKADER) katılımıyla çalışmalarını sürdürmektedir.
