İran’da devlet baskısı ve insan hakları ihlallerine ilişkin tartışmalar yeniden dünya gündeminin merkezine yerleşti. Tahran yönetimi, ABD ve İsrail’le yaşanan gerilim sürerken içeride muhaliflere yönelik sert uygulamalarını artırıyor. Son olarak “casusluk” suçlamasıyla genç bir araştırmacının idam edilmesi ve Nobel Barış Ödülü sahibi kadın hakları savunucusu Nergis Muhammedi’nin ağır sağlık sorunları nedeniyle hastaneye kaldırılması, uluslararası kamuoyunda yeni tepkilere yol açtı.
“CIA ve Mossad’a Casusluk” Suçlamasıyla İdam
İran yargısına bağlı Mizan Haber Ajansı’nın aktardığına göre, 29 yaşındaki lisansüstü öğrenci İrfan Şükurzade, “ABD Merkezi İstihbarat Teşkilatı CIA ve İsrail dış istihbarat servisi Mossad adına casusluk yaptığı” gerekçesiyle idam edildi. Şükurzade’nin, İran’daki bir uzay araştırma merkezinde görev yaptığı ve uydu teknolojileri üzerine çalıştığı belirtildi.
Yetkililer, Şükurzade’nin çalıştığı kurumla ilgili hassas bilgileri yabancı istihbarat servislerine aktardığını ileri sürdü. İran devlet medyası ayrıca, idam öncesinde Şükurzade’ye ait olduğu belirtilen “itiraf görüntülerinin” devlet televizyonunda yayımlanacağını duyurdu.
Bu infaz, İran ile İsrail ve ABD arasında yaşanan askeri gerilimin ardından “casusluk” suçlamasıyla gerçekleştirilen beşinci idam oldu. İran yönetimi son aylarda özellikle ulusal güvenlik gerekçesiyle çok sayıda kişiyi gözaltına alırken, insan hakları örgütleri bu süreçlerin şeffaf yürütülmediğini savunuyor.
İnsan Hakları Örgütlerinden İşkence İddiası
Norveç merkezli Iran Human Rights (IHR) ile Kürt merkezli insan hakları kuruluşu Hengaw, Şükurzade’nin yargılama sürecinin hukuka aykırı olduğunu öne sürdü.
Kuruluşların açıklamalarına göre, Tahran’daki İran Bilim ve Teknoloji Üniversitesi’nde yüksek lisans eğitimi gören genç araştırmacı, Şubat 2025’te gözaltına alındıktan sonra uzun süre tek kişilik hücrede tutuldu. Hengaw, Şükurzade’nin yaklaşık dokuz ay boyunca ağır fiziksel ve psikolojik işkenceye maruz bırakıldığını ve zorla “itiraf” vermeye mecbur edildiğini ileri sürdü.
İdam edilmeden kısa süre önce ailesine ulaştırdığı belirtilen mesajında ise Şükurzade’nin, hakkındaki suçlamaları “asılsız” ve “uydurma” olarak nitelendirdiği aktarıldı.
İran Dünyada En Fazla İdam Gerçekleştiren Ülkelerden Biri
İnsan hakları örgütlerine göre İran, Çin’in ardından dünyada en fazla idam cezası uygulayan ülke konumunda bulunuyor. IHR’nin yayımladığı verilere göre yalnızca geçen yıl ülkede en az bin 639 kişi idam edildi.
Uluslararası kuruluşlar, İran yönetiminin idam cezalarını yalnızca adli yaptırım olarak değil, aynı zamanda toplumsal korku yaratma ve muhalefeti bastırma aracı olarak kullandığını savunuyor. Özellikle siyasi davalar, protestolar ve “ulusal güvenlik” suçlamaları kapsamında verilen cezaların adil yargılama ilkelerine aykırı olduğu yönünde yoğun eleştiriler bulunuyor.
Nobel Ödüllü Nergis Muhammedi Hastaneye Kaldırıldı
Öte yandan İran’da yıllardır kadın hakları mücadelesi yürüten Nobel Barış Ödülü sahibi Nergis Muhammedi’nin sağlık durumunun ağırlaştığı bildirildi.
53 yaşındaki aktivistin, yüksek kefalet karşılığında geçici olarak cezaevinden çıkarılarak Tahran’daki Pars Hastanesi’ne sevk edildiği açıklandı. Uzun yıllardır İran’daki kadın hakları ihlallerine karşı mücadele eden Muhammedi, farklı davalarda toplamda 30 yılı aşan hapis cezalarına çarptırılmıştı.
Son yıllarda ciddi sağlık sorunları yaşayan Muhammedi’nin, cezaevi koşulları nedeniyle durumunun daha da kötüleştiği belirtiliyor.
“Hayatı Pamuk İpliğine Bağlı”
Muhammedi’nin eşi Taghi Rahmani, hafta sonu yaptığı açıklamada eşinin yaşamının “pamuk ipliğine bağlı” olduğunu söyledi. Rahmani, Muhammedi’nin özgürlüğünün artık “yaşamla ölüm arasında bir mesele” haline geldiğini ifade etti.
Oslo’da yaşayan kardeşi Hamidrıza Muhammedi ise doktorların uzun süredir hastane sevki önerdiğini ancak İran istihbarat birimlerinin bunu engellediğini öne sürdü. Nihayet hastaneye kaldırılmasının ardından “Artık derin bir nefes alabiliyorum” dedi.
Aile üyelerinin verdiği bilgilere göre Muhammedi’nin tansiyonu sürekli olarak aşırı düşük ve yüksek seviyeler arasında değişiyor. Solunum desteği aldığı belirtilen aktivistin konuşmakta da zorlandığı ifade ediliyor.
Nobel Komitesi’nden İran’a Çağrı
2023 yılında cezaevindeyken Nobel Barış Ödülü’ne layık görülen Nergis Muhammedi için uluslararası baskı giderek artıyor.
Nobel Komitesi, İran makamlarına Muhammedi’nin derhal uzman sağlık ekiplerinin gözetimine bırakılması çağrısında bulundu. Yapılan açıklamada, gerekli tıbbi tedavinin sağlanmaması halinde Muhammedi’nin hayatının ciddi risk altında olduğu vurgulandı.
Muhammedi adına faaliyet gösteren vakıf ise aktivistin yeniden cezaevine gönderilmemesi gerektiğini belirterek, tüm suçlamaların düşürülmesi ve koşulsuz serbest bırakılması çağrısı yaptı.
İran’da Kadın Hakları Mücadelesinin Sembol İsmi
Nergis Muhammedi, özellikle İran’da kadınların temel hak ve özgürlükleri için yürüttüğü mücadeleyle tanınıyor. Zorunlu başörtüsü uygulamasına karşı protestoları destekleyen Muhammedi, ölüm cezasına karşı kampanyalarda da aktif rol oynadı.
İran yönetimi ise Muhammedi’yi “rejim karşıtı propaganda yapmak” ve “ulusal güvenliği tehdit etmek” gibi suçlamalarla hedef alıyor. Ancak uluslararası insan hakları örgütleri, onu İran’daki demokratik hak mücadelesinin en önemli sembollerinden biri olarak görüyor.
Son gelişmeler, İran’da hem siyasi baskının hem de insan hakları ihlallerine ilişkin kaygıların daha da derinleştiğini ortaya koyuyor. Özellikle idam cezalarındaki artış ve cezaevlerindeki kötü koşullar nedeniyle uluslararası toplumun Tahran üzerindeki baskısını artırması bekleniyor.
